Open Monumentendag Breda
In Europa #3 Casino bioscoop Reigerstraat

In Europa #3 Casino bioscoop Reigerstraat

28/08/2018

Geschreven door Erik Gruyters


Op de plek waar vroeger de Casino bioscoop zat aan de Reigerstraat 24, zal begin volgend jaar een heuse foodhal verrijzen. Samen met Peter Santegoets, conceptmanager van de foodhall en verantwoordelijk voor de dagelijkse leiding, liepen wij een rondje door bouw, waar hard gewerkt wordt om dit te verwezenlijken. 


De verlaagde plafonds zijn opengemaakt en de ijzeren, genummerde balken die nu tevoorschijn komen, blijven behouden. “Er worden geprobeerd om zoveel mogelijke oude elementen terug te laten komen in de nieuwe foodhal”, aldus Peter. Aan de voorkant van de foodhall zullen twee appartementen komen. 

Maar we zijn ook benieuwd naar de historie van dit pand en welke invullingen het door de loop van de tijd in heeft gehad. Het pand was onderdeel van een groot hofcomplex en we gaan 600 jaar terug in de tijd.

Reygerstraet

Laten we beginnen met de straat waar het om gaat, de Reigerstraat. Niet heel verwonderlijk, maar deze straat dankt haar naam aan de reigers die op de vis afkwamen, vlak bij de vismarkt en haven van Breda. De kolonie reigers nestelde in een aantal bomen aan de noordzijde van de kerk. Reigers waren naast zwanen, ook adellijke vogels en stonden geregeld op het menu. 

In 1514 wordt de Reigerstraat voor het eerst vermeld als aan de Reigersbomen. In 1550 verdwenen deze bomen en kwamen de eerste huizen langs de kerkmuur. De naam Reygerstraet duikt voor het eerst op in 1578. In 1640 werden de kerkenhuisjes gebouwd die tot in de 19de eeuw hebben bestaan.


Herberghe 

En dan de oude bioscoop, welke geschiedenis herbergt dit pand allemaal? 


Dit woongebouw is waarschijnlijk gebouwd tussen 1353 en 1362 door Jan II van Polanen –Wassenaar: een Hollandse edelman die in 1350 de Baronie van Breda van hertog Jan III van Brabant had gekocht. In 1418 is het voor het eerst aangeduid als 'die herberghe'.

Een groot deel van de noordzijde van de huidige Reigerstraat, tussen het Kasteel van Breda en de Grote Kerk, werd ingenomen door dit complex van de Herberg van de Heer, tot in de negentiende eeuw ‘het Huis Van Elderen’ genoemd. 


Dit hofcomplex heeft aanzienlijke adellijke functionarissen gehuisvest van de Nassau ’s, die hier destijds een soort van miniatuurhof hielden. Eigenlijk zijn alle grote besluiten in de stadshistorie, tot zeker het midden van de vijftiende eeuw, hier genomen. Oorspronkelijk had het gediend als logeerhuis voor de gasten van de graven van Nassau, toen het Kasteel van Breda nog niet verbouwd en uitgebreid was. Behalve de woonvertrekken telde het kolossale gebouw, dat in een voor- en achterhuis uiteenviel, ook een ‘ridderzaal’, een kloeke ruimte waar de heer zijn gasten kon ontvangen, een grote onderkelderde zaal en bijgebouwen binnen een ommuring. 


Als we kijken hoe groot dit complex nu eigenlijk was, in relatie tot het heden, dan moet je voorstellen dat het bestond uit de panden van nummer 16 tot en met 24. De oude bioscoop op nummer 24, café de Kaptein op nummer 22 (één van de oudste huizen van Breda) en de Graanbeurs op nummer 18-20 en Centrum voor Beeldcultuur op Reigerstraat 16. 

 

Halverwege de vijftiende eeuw neemt de familie van Nassau haar intrek in het nieuwe woonkasteel binnen de muren van het Kasteel van Breda. 

De toenmalige graaf, Jan IV van Nassau, verhuurde de herberghe in 1459 aan zijn schout Adam van Nispen (de man die in 1468 de eerste steen voor de Grote Toren legde). In 1514 deden de Nassau ’s voorgoed afstand van het hofhuis. In dat jaar verkocht de nieuwe Nassaugraaf Hendrik III het pand aan zijn schout, jonker Wijnand van Masschereel. Het bleef een van de grootste en fraaiste hofhuizen van Breda. Het muurwerk, de kelder en de originele balklagen bevinden zich nog steeds in de huidige gebouwen in de Reigerstraat.


van Renesse

Frederik van Renesse (ook wel heer van Many en Mal en afkomstig uit Utrecht) kocht het in 1529 van Wijnand van Maschereel voor 2.400 rijnsguldens en verbouwde de herberghe het tot een U-vormig hofhuis, waarbij de oude kern een verdieping kreeg. 

Het gebouw schijnt te hebben bestaan uit drie om een binnenplaats gebouwde vleugels. De twee evenwijdige vleugels, met hun gevelzijden naar de straat gewend, waren verbonden door een muur, waarin een toegangspoort. En zo schoof het complex in oostelijke richting op naar de huidige percelen Reigerstraat 16 tot 20. 

Een grote keuken verrees aan de westzijde, op het huidige huisnummer 24. De keuken was in de laatmiddeleeuwse kastelen en hofhuizen meestal gelegen in de nabijheid van representatieve ruimtes, zoals de zaal, een kamer en het trappenhuis.


In 1539 sterft Frederik en ligt hij nog steeds in een tombe in de Grote Kerk. Jan van Renesse, zoon van Frederik, en door zijn tijdgenoten ook wel mijnheer van Elderen genoemd, zet de traditie van zijn vader voort. Naast een kasteel in Oostmalle, had hij ook heerlijkheid Elderen in bezit, vandaar de naam. Jan heeft een huishouden als een weeshuis, met 12 kinderen en personeel. In het huis, zoals in de meeste grote woonhuizen in die tijd, werden vele activiteiten uitgevoerd: was gedaan, linnen weven, slacht van koeien en schapen, bierbrouwerij. Verder had het geweldig grote kelders om alle voorraden op te slaan, zoals turf-, wijn-, slacht- en provisiekelders. In relatie tot zo’n groot huishouden, wat wel tot 40 personen telde, kun je je voorstellen dat de keuken in dit pand groot moet zijn geweest. 


In 1561 sterft Jan van Renesse van Elderen en wordt hij bijgezet bij zijn eerste vrouw in de kooromgang van de Grote Kerk. Zijn tweede vrouw, Catharina van Bronkhorst-Batenburch, krijgt het vruchtgebruik over het huis van Elderen. Door de grootte van het huis had zij alleen een vleugel in gebruik en heeft het huis in drieën laten splitsen. Zij zal hier tot haar dood in 1605 verblijven.

Een achternicht van haar, Catharina Margaretha van Renesse, krijgt het dan in bezit. Haar dochter, Alexandrine de Bauïe verkoopt in 1661 het complex aan sinjeur Pieter de Lindt.


Hof van Holland

Pieter de Lindt maakt er zes huizen van en naar gewoonte van de tijd kregen ze de volgende namen:

* Het Wapen van Friesland (van Renesse was stadhouder van Holland, Zeeland en Friesland geweest)

* Het Wapen van Frankrijk: nummer 22, school, hieronder meer informatie.

* Het Hof van Holland: nummer 24 hotel, café, restaurant

* De Vergulde Slang (later het Vergulde Zeepaard) 

* De Groene Scheer


[Fotopersbureau Het Zuiden], collectie Stadsarchief Breda, GN19901791   

Groepsportret tengevolge van het 25-jarig bestaan van r.k. diocesane middenstandsbond wat gevierd werd in het Hof van Holland


In 1744 schreef Thomas Ernst van Goor dat het huis de ganse grond besloeg van de westzijde van het Hof van Holland tot nabij de herberg de Drie Morianen. Later stond dit pand ook bekend als de Latijnse School (hierna Gymnasium), het Heilige Geesthuis, de Korenbeurs en de Herberg van Thorn. 


Het deel dat het Wapen van Frankrijk genoemd wordt, heeft lang als Franse kostschool dienst gedaan. Ook is er in het aangrenzende huis, in de negentiende eeuw, een jongeherenschool gevestigd geweest van mijnheer Wenneker en het Stedelijk Gymnasium (1887-1901). Het nog steeds aanwezige tegeltableau in de voorgevel met de tekst -Katholieke Kring- verraadt het latere gebruik van dit gebouw.


Foto Kannemans en Zoon, collectie Stadsarchief Breda, GN19530219   

De Reigerstraat rond 1870 - 1875, ter hoogte van het kasteelplein, met uitzicht op de Havermarkt. Op de achtergrond de kathedraal (Barbarakerk).


In 1932 is het pand op nummer 24 volledig gesloopt en de bouw van bioscoop Casino Theater begonnen. Tot 2008 blijft de bioscoop van Minerva Entertainment hier zitten; de Casino bioscoop, zoals vele Bredanaars deze kennen. Pathé heeft een aantal jaren geleden alle bioscopen van Minerva overgenomen. 


Twee jaar na de bioscoopbouw werd in 1934 De Graanbeurs (nr. 18-20) ingrijpend verbouwd. Daarbij sneuvelde het laatste zichtbare overblijfsel van het Huis van Renesse, de laatgotische inrijpoort van het binnenplein.


Foodhall Breda

Na bijna tien jaar leegstand wordt de oude Casino bioscoop dus grondig verbouwd. Er komen circa twintig mini-restaurants in, met een centrale bar en een gemeenschappelijk eet- en drinkgedeelte.  

De exploitant van het complex wordt de Rotterdamse horecaondernemer Michael Chen. Hij huurt het pand van drie investeerders: projectontwikkelaar Maas-Jacobs, vastgoedadviseur Bussines 2 Real Estate en vastgoedbelegger Bibitor.

De ingang aan de Reigerstraat wordt helemaal opengemaakt. Halverwege de entree komt een patio met een terras. De foyer en grote en kleine filmzaal op de begane grond worden met elkaar verbonden tot een grote semi open ruimte, met daarin de restaurants, bar en tafeltjes. Op de verdieping komen onder meer een bar en zitjes. 

Er komen grote glaspartijen in aan de Reigerstraat en bij de ingang aan de Schoolstraat, waar je straks dus kunt eten en drinken met zicht op de Grote Kerk! Het complex omvat ruim 1.700 vierkante meter.

In de foyer komt je meteen een eeuwenoud metselwerk tegen. Het blijkt te gaan om een muur van middeleeuwse kloostermoppen. Het is de westelijke buitenmuur van de oude ridderzaal, die door de vooroorlogse bioscoopbouwers blijkbaar als tussenmuur is gebruikt. Zo is een mooi deel van Jan van Polanens woonkasteel voor het nageslacht nog steeds te zien!


Foto Foodhall Breda, Peter Santegoets

De oude bioscoop trap en de middeleeuwse muur die tevoorschijn is gekomen.


Kom kijken!

Tijdens de Open Monumenten Dagen Breda op 8 & 9 september, worden er op beide dagen rondleidingen gegeven en kan iedereen een kijkje nemen hoe de werkzaamheden vorderen. Het is nog afwachten welke ruimtes open zijn om veilig rond te kunnen lopen, maar de entree en foyer, met de oudste muur van Breda en de oude bioscooptrap zijn dan goed zichtbaar. 


Een unieke belevenis, want tot de deuren open gaan ergens begin volgend jaar, is de foodhall nog niet toegankelijk voor ons inwoners.


De foodhall gaat zeven dagen per week open van 12.00 tot 23.00 uur. De verwachting is nu dat het eerste kwartaal van 2019 de deuren open gaan. 


Bron: de Oranjeboom, Stadsarchief, Erfgoed Breda, BN de Stem, Peter Santegoets

Foto boven: Hoeks-de Laat, B. (Bea), collectie Stadsarchief Breda, identificatie nr. 19900252 - Loket kaartverkoop in bioscoop Casino


Over Erik Gruyters (38): 

Woonachtig aan het mooiste stukje singel van Breda, fervent NAC supporter, Bourgondiër én vindt het leuk om artikelen te schrijven. Hij is gek op Breda en schrijft vrijwillig voor Breda Nieuws, als hij niet op zijn racefiets zit. Voor de Open Monumenten Dagen Breda gaat hij op pad om over een aantal mooie historische locaties een artikel te schrijven.


BewarenBewarenBewarenBewarenBewarenBewarenBewarenBewarenBewarenBewarenBewarenBewaren


Mijn programma

(0) Items toegevoegd

Informatie

Centrum 
Grote Markt, voor het Stadhuis

Zaterdag en zondag 10.00 - 17.00 uur

Enkele monumenten en activiteiten zijn niet toegankelijk voor mindervaliden. Dit is aangegeven met een icoontje.
Toegankelijkheid
Neem de fiets, deze kun je op vele plaatsen gratis parkeren in een openbare fietsenstalling.
Het programmaboekje is vanaf 16 augustus gratis af te halen bij onder andere het Stadskantoor, de VVV’s, de Grote Kerk, de bibliotheken en de deelnemende monumenten. 
Of download het programmaboekje hier.